Галоўная старонка Навіны Пра праект Кантакт Спасылкі Кнігі ў PDF/DJVU Канвэртар лацінкі Бібліяграфія
Шукаць:    
 
 толькі ў назьве   шукаць ва ўсіх    віртуальная клявіятура Уставіць беларускае "і" Уставіць у-кароткае (ў)
 
 
 

браць, бяру, бярэш, бярэ; бяром, бераце, бяруць; незак.
1. каго-што. Авалодваць якім-н. прадметам, абхопліваючы пальцамі рукі. Браць кнігу.
// У спалучэнні з назоўнікамі “рот”, “зубы”, “губы” — захопліваць, сціскаць. Браць карандаш у зубы.Кіслінкі-журавінкі, Чырвоныя бакі, Бяруць у рот дзяўчынкі, Бяруць і хлапчукі. Галіноўская.
// Дакранацца да чаго-н., чапаць што-н. рукою. Рукамі не браць.Узнепакоеная тым, што.. [Захара Зынгі] доўга няма, прыходзіла дачка яго Рыта, брала.. пад руку і заводзіла дадому. Чорны.
// Аддзяляць частку чаго-н. для даследавання. Браць пробу, кроў, аналізы.
// Зачэрпваць, набіраць. Бяру рукамі чорную раллю. Свірка. Жалудоў было так многа, што іх можна было браць проста прыгаршчамі. Шамякін.
// Захопліваць, паглыбляцца. Бярэ нарог усё глыбей, глыбей. Зарыцкі.
// У спалучэнні з назоўнікамі “рукі”, “плечы” і інш. — узвальваць які-н. груз на сябе. Браць на плечы мяшок.Сяргей падыходзіў да Рагіны і, моўчкі паглядаючы на яе, браў на рукі дачку і нёс у хату. Адамчык.
/ у перан. ужыв. Чым.. [Рая] пакрыўдзіла старэйшых, у чым вінавата? Хіба не для таго, каб аддзякаваць вось гэтым жанчынам за ўсё добрае, старалася, уставала на досвітку, брала на свае плечы цяжкую працу? “Маладосць”.
// Збіраць (пра ягады, грыбы). Гаварылі пра брусніцы. Іх было гэтым летам хоць вазамі вазі. Сястра мне расказала, дзе яна іх брала — у якім лесе, на якіх барах і касагорах. Ермаловіч.
// Збіраць нектар (пра пчол). Была акурат тая пара, калі пчолы бралі гаючы ліпавы мёд. Сабаленка.
// Набіраць чаго-н., запасіць што-н. Паравоз сапраўды браў дровы. Лынькоў.
// Прыхопліваць што-н. з сабою ў дарогу. Ёй [Марынцы] бабка Ева памагае, А дзед дарады падае, Што браць з сабою, рэч якая Патрэбна болей для яе. Колас. Штурман.. заўсёды браў у палёт гранату. Шамякін.
// Красці. Воўк і лічанае бярэ. Прыказка.
// Хапаць насадку, кляваць. Раніцай, на досвітку, карась, як правіла, бярэ са дна. Матрунёнак. На блешню і мармышку з матылём бярэ акунь. “Беларусь”.
2. Сілай захопліваць што-н., дамагацца ў барацьбе. Браць уладу ў свае рукі. Браць ініцыятыву.
// Згаджацца ўзначальваць што-н. Паклікаў мяне завуч у дырэктарскі кабінет ды кажа: — Табе, Сцяпан Пятровіч, прыйдзецца дзесяты клас браць. Ермаловіч.
3. Прымушаць несці якую-н. службу, выконваць які-н. абавязак. Браць у салдаты. Браць на зборы.
// Прымаць, залічваць у склад чаго-н. Браць на работу.Бралі ў атрад толькі зусім надзейных, пасля грунтоўнай праверкі. Брыль.
// Прымушаць пайсці за сабою; арыштоўваць, знявольваць. Каты лютыя бралі Ганулю Казей, з хаты роднае бралі, ад родных людзей. Дубоўка.
// Наймаць. Браць фурманку.
// Забіраць сілай, адбіраць. Браць у палон.
// Згаджацца, каб хто-н. суправаджаў, не пакідаць; запрашаць. Зімою часта прыязджалі з горада шэфы і бралі.. з сабой некалькі чалавек дэлегатаў.. паказаць сваё жыццё. Чорны. Князь любіў ездзіць на паляванне і заўсёды браў з сабою Кірылу. Колас.
4. З боем авалодваць чым-н. Дзед Пятрусь у Вялікую Айчынную вайну быў партызанам, затым браў Берлін і нават на сцяне рэйхстага пакінуў свой подпіс. Сіняўскі. Маладосць! Гэта ты у ватоўцы рабочай Зімні брала дажджлівай кастрычніцкай ноччу. А.Вольскі. Смеласць гарады бярэ. Прыказка.
5. Збіраць, спаганяць што-н. Дорага браць. Браць плату, хабар.
// Карыстацца чыімі-н. дабротамі. Нічога не давала ты радзіме. Усё брала ад яе, прызвычаілася браць, як належнае, як законнае. Лынькоў.
// Запазычваць. Браць з чужога вопыту.
// Збіраць, атрымліваць (пра ўраджай). Там, на калгасных агародах Багаты бралі ўраджай. Глебка.
6. Жаніцца з кім-н. Браць за жонку.Прыйшлося [Пятрэсю] браць касавокую Хілу, што заседзелася ў дзеўках. Арочка.
7. Знаходзіць. — Эдэм! Эдэм!.. — смяялася яна [Наста]. — Адкуль бярэш ты гэтакія словы!.. З.Астапенка.
8. Спыняцца на чым-н., выбіраючы з многага. Рэаліст Багдановіч браў чалавека такім, якім ён быў у жыцці, з усімі станоўчымі і адмоўнымі рысамі. Майхровіч. Малашонак браў не сутнасць заметкі, а калючыя яе бакі. Ермаловіч.
9. Выдаткоўваць, займаць, выкарыстоўваць. Машына бярэ многа бензіну.Крышталічныя трыёды не бяруць энергіі на напал катода. “Беларусь”.
/ у перан. ужыв. Вайна брала ўсё новыя ахвяры. Колас.
10. Надзяваць, прывязваць. Браць каня на аброць. Браць цяля на вяроўку.
// Абмяжоўваць якое-н. дзеянне, перагароджваць. Браць ваду на застаўкі.
// Асаджваць, змяшчаць. Браць партрэт у рамку.
11. Рабіць якое-н. фізічнае або псіхічнае ўздзеянне на каго-н., што-н., разбіраць, апаноўваць. Мароз бярэ за вушы. Зайздрасць бярэ.Іржа яе не брала. Была цвёрдай сталь. Танк. Жагула пачынаў злаваць, і хмель яго не браў. Крапіва. А пад хваінаю на грудзе Вакол стажка аж кішаць людзі, Гарачка ўсіх бярэ такая, Што пот ім вочы залівае. Колас. Міхалку ўжо браў сон. Чорны.
12. Перамагаць у схватцы. “Пірат” лёгка браў ліса і на рэдкасць разумна вёў зайца. Карамазаў.
// перан. Перамагаць з дапамогай чаго-н. Браць не сілай, а розумам.
/ у безас. ужыв. Тваё бярэ.
// Адольваць, паражаць, прабіваць (часцей з адмоўем). Яго ні куля ні штык не бярэ.
// Добра рэзаць (пра нож, брытву, касу). Каса не косіць — каса брые І шчытнякі бярэ сухія, Бо ў дзядзькі рукі залатыя. Колас.
/ у безас. ужыв. Хоць білі гарматы па сыну Урала ды бронь баявую снарадам не брала! Вялюгін.
13. Набіраць хуткасць, дасягаць пэўнага ўзроўню. Браць разгон. Браць вышыню.Дзе чыгунка ішла чыстым полем, цягнік браў самы шпаркі свой рух. Чорны.
// Паўтараць за кім-, чым-н. які-н. гук, дамагаючыся падабенства; выклікаць гучанне, дакрануўшыся да струн і пад. Браць ноту. Браць верхняе до.[Захар Зынга] падсядае туды бліжэй і ціхенька бярэ на гармоні некалькі нясмелых акордаў. Чорны.
// Накіроўвацца, схіляцца. Браць управа. Браць кірунак.У гэтым месцы звілістая сцежка, наткнуўшыся на зялёную заслону, брала крута ўверх. Арочка.
// Лавіць, авалодваць чым-н. Мячы... [настаўніца] брала на дзіва прыгожа і ўмела. Васілевіч.
// Насцігаць, паражаць. Ружжо на паўкіламетра бярэ.
14. Пачынаць рухацца, пераадольваючы перашкоду, цяжкасць. Машына рыўком бярэ з месца. Шамякін.
15. Дамаўляцца аб выкарыстанні чаго-н. Браць адпачынак, адгул.
// Даваць згоду што-н. выканаць, зрабіць. Браць заказ, падрад. Браць абавязацельства.
// Даваць згоду на выкарыстанне чаго-н. Стрончык.. нікога чужога ў сваю хату браць не хацеў. Ядвігін Ш.
// Праявіць клопат аб кім-н., аказаць падтрымку каму-н., пашырыць уладу на каго-н. Браць пад абарону, пад сваю ўладу, пад ахову.
16. Умоўна прымаць, лічыць. За кіламетр на мясцовасці браць міліметр на паперы.
17. Удзельнічаць; згаджацца. Браць удзел. Браць чый-небудзь бок.
18. Купляць. Глядзі, каб ягад без білета У лесе бабы не збіралі І на грыбы каб білет бралі. Колас.
19. Разм. Атрымліваць (зарплату, пенсію і пад.). [Анна Паўлаўна:] Вядома ж, ты тры тысячы ў месяц бярэш. Крапіва.
20. Есці, спытваць (часцей з адмоўем). Нічога ў рот не браць.
21. Мацнець. Нанач бярэ мароз.
Браць (блізка) да сэрца — пакутліва, хваравіта ўспрымаць што-н. Браць (узяць) быка за рогі — пачынаць дзейнічаць энергічна, адразу і з самага галоўнага. Браць (узяць) верх над кім — дамагацца (дамагчыся) перавагі, адольваць (адолець) каго-н. Браць (узяць) волю над кім — навязваць (навязаць) каму-н. свае жаданні, сваю волю. Браць (узяць) голымі рукамі — авалодваць (авалодаць) кім-н. без асаблівых цяжкасцей. Браць горлам — дамагацца чаго-н. крыкам. Браць (узяць) грэх на душу — паступіцца сваім сумленнем, перакананнем, зрабіць учынак, які пярэчыць устаноўленым нормам і прынцыпам маралі, закону ў інтарэсах каго-, чаго-н. Браць (узяць) за горла (за глотку, жабры) — прыставаць (прыстаць), сілай прымушаць (прымусіць) да чаго-н.; ставіць (паставіць) у бязвыхаднае становішча. Браць (узяць) за душу — з глыбокай уразлівасцю ўспрымаць (успрыняць) які-н. выпадак, здарэнне. Браць (узяць) за жывое — даймаць (даняць) чым-н., расстройваць, прымушаць (прымусіць) нервавацца. Браць (узяць) за каўнер, за карак — прыцягнуць да адказнасці. Браць (узяць) за сэрца — хваляваць, рабіць (зрабіць) моцнае ўражанне. Браць (узяць) з бою (боем) — а) у працэсе бою авалодаць тэрыторыяй, умацаваннямі праціўніка; б) дамагацца чаго-н. энергічнымі дзеяннямі. Браць (узяць) зморам; браць (узяць) на змор — а) адольваць (адолець) каго-, што-н., давёўшы да поўнай страты сіл; б) дамагацца (дамагчыся) чаго-небудзь ад каго-н. настойлівым, назойлівым уздзеяннем. Браць каўшом — тое, што і чэрпаць каўшом (гл. чэрпаць). Браць (узяць) на абардаж — атакаваць варожае судна, шчыльна наблізіўшыся да яго. Браць на арапа — браць ашуканствам, падманам. Браць на бога — выпытваць што-н., ставячы правакацыйныя пытанні. Браць (узяць) на буксір — памагаць каму-н., хто адстае, выконваць што-н. Браць (узяць) на веру што — верыць, давяраць, калі па якой-н. прычыне нельга ўпэўніцца ў чым-н., праверыць што-н. Браць (узяць) на заметку (на карандаш) — звяртаць (звярнуць) на што-н. увагу, запамінаць (запомніць), запісваць (запісаць) для памяці. Браць (узяць) на мушку (на прыцэл) — а) прыцэльвацца (прыцэліцца) у каго-, што-н.; б) сканцэнтроўваць (сканцэнтраваць) увагу на кім-, чым-н. Браць на ўсе застаўкі — старацца з усіх сіл бегчы, што-н. рабіць. Браць (узяць) напрамак (кірунак) — пачынаць рухацца, ісці ў якім-н. напрамку. Браць на пуп (груб.) —перанапружвацца фізічна. Браць (узяць) на сябе што — а) згаджацца (згадзіцца) быць адказным за што-н.; б) выказваць (выказаць) гатоўнасць зрабіць што-н., асабіста ручацца (паручыцца) за выкананне чаго-н. Браць на цыгундар — прыцягваць да адказнасці. Браць ногі на плечы (у рукі) — хутка, паспешна ўцякаць. Браць (узяць) над абстрэл гл. узяць. Браць (узяць) пад казырок — аддаваць (аддаць) чэсць, вітаць, прыкладваючы правую руку да галаўнога ўбора. Браць (узяць) пад каравул — узяць пад варту, арыштаваць. Браць (узяць) пад увагу — заўважаць (заўважыць), улічваць (улічыць) што-н., выносячы якое-н. рашэнне. Браць (узяць) прыклад — пераймаць (пераняць) у каго-н. што-н. Браць (узяць) сваё — дамагацца (дамагчыся) жаданага, мець чаканыя вынікі. Браць (узяць) след — высочваць (высачыць) звера. Браць (узяць) слова — папрасіць (прасіць) на сходзе, нарадзе і пад. дазволу выказаць сваю думку. Браць (узяць) слова з каго — дамагацца (дамагчыся) ад каго-н. абяцання выканаць што-н. Браць (узяць) слова назад — адмаўляцца (адмовіцца) ад дадзенага абяцання, абавязацельства. Браць (узяць) сябе ў рукі — авалодваць (авалодаць) сабой. Браць (узяць) у абарот — аказваць (аказаць) рашучае ўздзеянне на каго-н., прымушаць (прымусіць) весці сябе як належыць. Браць у апрацоўку — уздзейнічаць на каго-н., імкнучыся схіліць да чаго-н., зрабіць уплыў на каго-н. Браць (узяць) у галаву што — многа думаць пра што-н. Браць (узяць) у лоб — груба, просталінейна дамагацца (дамагчыся) чаго-н. Браць (узяць) у разлік — улічваць (улічыць), прымаць (прыняць) пад увагу. Браць у рукі каго, што — рабіць каго-н., што-н. паслухмяным, падатлівым, пакорным сваёй волі. Браць (узяць) у шоры — моцна трымаць у руках, рашуча і жорстка абмяжоўваць каго-н. ва ўчынках. Браць (узяць) шлюб — выходзіць (выйсці) замуж, жаніцца. Дзіва бярэ гл. дзіва. Ліха яго бяры гл. ліха. Наша (ваша, іх) бярэ (возьме, узяло) — мы (вы, яны) перамагаем. Ні кроплі (каплі) у рот не браць — зусім не піць спіртнога. Смех бярэ гл. смех. У рот не браць — нічога не есці. Хоць рукамі бяры — пра тое, чаго вельмі многа, чым лёгка авалодаць. Цераз сябе браць —рабіць цераз сілу. Чорт не бярэ гл. чорт.

Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (вялікі)   Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (вялікі)
Галоўная старонка   Галоўная старонка
Даслаць ліст адміністратару Заўважылі недакладнасьць?
Паведаміце нам!
    (с) Электронная Энцыкляпэдыя, 2003-2020